Waarom clear air turbulence onverwacht maar onschadelijk is
Vliegen is nog steeds de veiligste manier om de wereld over te steken.
Toch schrikken we ons soms rot wanneer het vliegtuig ineens heen en weer schudt. Vooral als er geen wolkje aan de lucht is. Dat heet dan 'clear air turbulence'. Het klinkt eng, want het is onzichtbaar en onverwacht.
Maar is het ook echt gevaarlijk? In dit artikel leggen we uit waarom deze turbulentie misschien wel meevalt en wat er precies gebeurt in de lucht.
Wat is clear air turbulence eigenlijk?
Stel je voor: je zit rustig in je stoel, kijkt een film en opeens gaat het vliegtuig een klein beetje door de knieën. Je koffie schudt heen en weer.
Je kijkt uit het raam en ziet blauwe lucht en zon. Geen storm, geen bewolking.
Wat is er aan de hand? Je ervaart net een stoot 'clear air turbulence' (CAT). De naam zegt het eigenlijk al.
Dit is turbulentie in schone lucht. Lucht waar je met het blote oog niets van ziet. In tegenstelling tot turbulentie bij een onweersbui, waar je vaak al ver van tevoren een donkere lucht ziet aankomen, komt CAT uit het niets. Het ontstaat door scherpe verschillen in luchtlagen.
Denk aan laagjes lucht met verschillende snelheden of temperaturen die langs elkaar schuiven.
Het is een beetje alsof je met een auto over een stuk asfalt rijdt dat plotseling heel stroef of heel glad is. Je auto schudt even. Zo gaat het ook met het vliegtuig.
Waarom voelen we het zo goed bij heldere lucht?
Het vreemde aan clear air turbulence is dat piloten het vaak niet zien aankomen. Er is geen radar die luchtstroomverschillen kan zien op de manier waarop hij regen kan zien.
Daarom voelt het zo plotseling. Het is de onzichtbare turbulentie.
De lucht voelt aan als water. Meestal is het rustig, maar soms zit er een 'stroomversnelling' in die het vliegtuig even uit zijn ritme haalt. De turbulentie is vaak het sterkst op grote hoogte, waar de straalstroom (jetstream) loopt.
Dit is een soort luchtstroom die als een rivier door de atmosfeer slingert. Aan de randen van die rivier gebeurt het meeste. Daar ontstaan die wrijvingen tussen snelle en langzame lucht. En ja, soms zit er dan een 'golf' in die je even door elkaar schudt.
Is het gevaarlijk? De realiteit van veilig vliegen
De grote vraag: moet je bang zijn? Het antwoord is duidelijk: nee.
Hoewel het spannend kan voelen, is een vliegtuig gebouwd om dit soort klappen op te vangen. Vliegtuigen zijn extreem sterk. Ze zijn getest op krachten die vele malen groter zijn dan wat de ergste turbulentie ooit kan veroorzaken.
De vleugels kunnen buigen als takken, maar breken niet zomaar. Clear air turbulence is zelden zo heftig dat het de structuur van het vliegtuig bedreigt.
Wat we voelen is voegbeweging. Het vliegtuig stijgt of daalt een paar meter sneller dan we leuk vinden. De grootste 'gevaar' zit 'm in losse spullen of mensen die niet vastzitten. De veiligheidsregel is simpel: blijf zitten met je gordel om.
Zelfs als het lichtje uitgaat. De meeste ongelukken met turbulentie gebeuren namelijk doordat mensen door de cabine geworpen worden.
Zolang je vastzit, ben je veilig. De piloten hebben de situatie onder controle.
De oorzaak: wrijving in de lucht
Hoe ontstaat deze wrijving eigenlijk? Lucht is niet overal hetzelfde.
De ene luchtlaag is warmer dan de andere. De ene bewegt sneller naar het oosten dan de andere.
Wanneer deze twee luchtmassa's elkaar ontmoeten, ontstaat er turbulentie. Je kunt het vergelijken met golven in de zee. Als er een sterke stroom onder water loopt en de bovenlaag beweegt minder, ontstaan er golven aan het oppervlak. Begrijpen waarom turbulentie ongevaarlijk is, helpt je om met een gerust hart je volgende vlucht in de simulator te maken.
In de lucht gebeurt hetzelfde. Het is een natuurverschijnsel. Het is niet iets wat 'mis' is met het vliegtuig. Het is iets wat er is in de atmosfeer.
Daarom is het zo lastig te voorspellen. Je kunt een storm ontwijken, maar je kunt niet een onzichtbare luchtlaag ontwijken.
Je moet er doorheen.
Hoe gaan piloten hiermee om?
Piloten hebben een heel team achter zich dat de lucht in de gaten houdt.
Ze krijgen rapporten van andere vliegtuigen die net voor hen vliegen. "Hier is het even ruw", melden ze door. Dan past de piloot de hoogte aan of stuurt hij iets bij om de ergste klappen te vermijden. Bij clear air turbulence is dat lastiger, want er is geen waarschuwing. Ontdek hoe piloten omgaan met turbulentie achter de schermen.
Toch trainen piloten hier continu op. In de simulator oefenen ze het opvangen van deze schokken.
Ze weten precies hoe ze de snelheid moeten aanpassen om de impact te verminderen.
Soms vliegen ze zelfs net iets langzamer om de lucht 'zachter' te maken voor het toestel erachter.
Wat te doen als het gebeurt?
Als je in een stoel zit en het begint te schudden, is je instinct om je vast te grijpen.
Doe dat vooral niet. Blijf ontspannen zitten. Je stoel en je gordel zijn je veiligste plek. Zorg dat je gordel strak zit, net onder je heupen. Als je staat, ga dan direct zitten.
Als je in de rij staat voor het toilet, houd je dan vast aan de wand of een stoel. De piloot zal zo snel mogelijk proberen om een stabiele luchtlaag te vinden.
Soms betekent dat een kleine koerswijziging. Soms betekent het een andere hoogte.
Het duurt nooit lang. Binnen een minuut is de ergste turbulentie meestal voorbij. Het voelt langer, maar het is snel weer rustig.
Conclusie: onzichtbaar maar onschadelijk
Clear air turbulence is het onzichtbare fenomeen van de luchtvaart. Het is onverwacht omdat we het niet kunnen zien.
Het voelt heftig omdat het je even uit je comfortzone haalt. Maar het is niet schadelijk voor het vliegtuig. Het toestel is sterker dan de lucht die het door elkaar schudt.
De angst die we voelen is vaak groter dan het werkelijke gevaar. Door simpelweg je gordel om te houden, ben je al veilig.
De volgende keer dat je door de wolken vliegt en het gaat schudden, denk dan even aan dit verhaal.
Het is gewoon de lucht die even ademhaalt. Jij en je vliegtuig komen veilig aan.
Veelgestelde vragen over turbulentie
Waarom laten sommige vliegtuigen strepen achter en sommige niet?
Dat hangt af van de luchtvochtigheid en temperatuur op de hoogte waar het vliegtuig vliegt. Als de lucht heel droog is of erg warm, zie je niets. De uitlaatgassen verdampen snel.
Is de lucht vochtig en koud, dan ontstaat er condensatie. Zo ontstaan die witte strepen.
Is er ooit een vliegtuig neergestort door turbulentie?
Hoe vochtiger de lucht, hoe langer je ze blijft zien. Soms hangen ze wel uren aan de hemel.
Dat is extreem zeldzaam. Vliegtuigen zijn gebouwd om extreme krachten te weerstaan. In de geschiedenis van de luchtvaart zijn er bijna geen crashes door turbulentie alleen.
Hoe schadelijk zijn witte vliegtuigstrepen voor het klimaat?
Wel kan het voor letsel zorgen als mensen niet vastzitten. De recente gebeurtenis met gewonden en een dodelijk slachtoffer laat zien dat het belangrijk is om altijd je gordel te dragen, ook als het lichtje uit is.
Er is discussie over de impact van condensstrepen. Sommige onderzoekers denken dat het effect op de opwarming van de aarde zelfs groter is dan de CO2 die vliegtuigen uitstoten. Anderen schatten het lager in. Wat vaststaat, is dat condenssporen warmte vasthouden in de atmosfeer. Het is dus een factor waar de luchtvaartindustrie naar kijkt om het milieu te verbeteren.